Szkodniki rzepaku i ich zwalczanie

Szkodniki rzepaku i ich zwalczanie

 

Szkodniki rzepaku i ich zwalczanie

Na plon rzepaku wpływa wiele czynników. Kluczowy jest siew w optymalnych terminach agrotechnicznych oraz w sprzyjających warunkach pogodowych, a zdrowe i silne rośliny łatwiej poradzą sobie z atakiem ze strony potencjalnych szkodników mogących stanowić zagrożenie na każdym etapie wegetacji. Warunki atmosferyczne w okresie minionej jesieni i zimy spowodowały, że część plantacji rzepaku ozimego, zwłaszcza wysianego wcześniej, jest nazbyt wyrośnięta. Taka sytuacja może sprzyjać rozwojowi niektórych szkodników – głównie śmietce i pchełkom. Optymalne warunki w okresie wschodów i początkowego rozwoju roślin są tym bardziej istotne, że jest to pierwszy sezon rzepaku ozimego bez zapraw insektycydowych.

Wiosną, jako pierwszy na plantacji rzepaku pojawia się chowacz brukwiaczek, którego larwy żerują wewnątrz łodyg. Aktualnie z uwagi na temperatury przewiduje się w tym sezonie jego bardzo wczesny pojaw. W trakcie wzrostu roślin można zaobserwować charakterystyczne skrzywienie pędu w kształcie litery S. Uszkodzone w ten sposób łodygi rzepaku najczęściej pękają po przymrozkach lub obfitych opadach, zwiększając ryzyko porażenia przez choroby – głównie suchą zgniliznę krzyżowych, zgniliznę twardzikową i szarą pleśń. Podobne objawy towarzyszą żerowaniu larw chowacza czterozębnego z tą różnicą, że uszkodzony pęd rośnie prosto, jednak wolniej niż rośliny nie zaatakowane przez tego chrząszcza.

Okres początku kwitnienia rzepaku to czas nalotów chrząszczy słodyszka rzepakowego. Największe straty powstają podczas wczesnych nalotów, jeszcze na zamknięte pąki kwiatowe. Chrząszcze wgryzają się do nich by dostać się do pyłku. Uszkodzone pąki usychają i odpadają, czego wynikiem są przerzedzone kwiatostany i w dalszej perspektywie nieregularnie rozłożone łuszczyny. Także larwy słodyszka odżywiają się pyłkiem, ale nie wyrządzają większych strat. Większym uszkodzeniom ulega rzepak jary, jednak w trakcie wegetacji potrafi częściowo rekompensować straty lepszym wypełnieniem pozostałych łuszczyn. Pod koniec kwitnienia i gdy tworzą się już pierwsze łuszczyny (szczególnie na rzepaku jarym) może kolonizować liście i szczytowe partie roślin mszyca kapuściana. Bezskrzydłe osobniki tego gatunku są pokryte charakterystycznym nalotem woskowym. Dorosłe mszyce oraz larwy wysysają soki z tkanek, powodując zahamowanie wzrostu i zasychanie roślin. Dodatkowo miejsca ich żerowania mogą być źródłem wtórnych infekcji chorobowych.

Na kolejnym etapie rozwoju rzepaku zagrożeniem są tzw. szkodniki łuszczynowe. Chrząszcze chowacza podobnika masowo mogą pojawiać się już z początkiem kwitnienia, gdy temperatura powietrza wzrasta do 18°C. Po uzupełniającym żerowaniu i kopulacji samica składa jaja w młodych łuszczynach. Wewnątrz łuszczyny żeruje tylko jedna larwa. Samo żerowanie larwy nie powoduje jednak bezpośrednio wielkich szkód, choć potrafi zniszczyć do pięciu zalążków. Dużo poważniejszy problem powstaje, gdy larwa opuści łuszczynę w celu przepoczwarczenia w glebie. Po pierwsze – przez powstały otwór może dostać się woda i spowodować gnicie nasion. Po drugie – w otwór z łatwością składa jaja pryszczarek kapustnik. Te dwa gatunki działając w duecie mogą powodować dużo poważniejsze straty. W jednej łuszczynie może żerować na zarodkach do 100 larw tej niepozornej muchówki. Zaatakowane łuszczyny żółkną, kurczą się, łukowato wykrzywiają i przedwcześnie pękają osypując nasiona. Samice pryszczarka mogą także składać jaja bezpośrednio do bardzo młodych i jeszcze miękkich łuszczyn (długości do 1 cm). Rzepak jary jest uszkadzany zwykle w większym stopniu niż ozimy, na którym atakowane są często jedynie obrzeża plantacji.

Duża grupa gatunków określana jest jako tzw. jesienne szkodniki rzepaku. Mogą one skutecznie obniżyć kondycję roślin przed zimowaniem. Sitowato podziurawione przez chrząszcze liście oraz wygryzione przez larwy wnętrza ogonków i nerwów liściowych (tzw. miny) to objawy żerowania pchełki rzepakowej. Na młodych roślinach pojawiają się, gdy temperatura wynosi powyżej 16°C. W przypadku łagodnej zimy żerowanie larw pchełek może trwać do wiosny. Liście rzepaku może uszkadzać również klika innych gatunków pchełek, określanych jako pchełki ziemne. Charakterystyczne narośla na szyjce korzeniowej lub korzeniu głównym (tzw. galasy) świadczą o żerującej wewnątrz larwie chowacza galasówka. Chrząszcze pojawiają się lokalnie i w różnym nasileniu. Gdy na korzeniu żeruje kilka larw może dojść do istotnych strat na skutek osłabienia roślin przed zimowaniem oraz zwiększenia podatności na choroby. Lokalnie ryzyko przemarzania roślin niesie za sobą obecność chowacza rzepiczaka, którego larwy żerują wewnątrz łodyg. Również lokalnie, ale masowo może pojawiać się gnatarz rzepakowiec. Szczególnie duże straty może powodować drugie pokolenie tej błonkówki, której larwy żerują na wschodach rzepaku ozimego. Młodsze wygryzają małe otwory na dolnej stronie liści, natomiast starsze żerują na górnej stronie liści, zjadając je praktycznie całkowicie. Nie zwalczany gnatarz potrafi w ciągu kilku dni zniszczyć całą plantacje. Ciepła i długa jesień to idealne warunki rozwoju szeroko rozpowszechnionej miniarki kapuścianej. Larwy muchówek częściej uszkadzają liście rzepaku jarego, tworząc charakterystyczne, jasne chodniki wzdłuż nerwów na górnej stronie blaszki (żer minujący). Ubytki roślin na plantacji lub ich wyraźnie zahamowany wzrost to prawdopodobnie skutek silnych uszkodzeń korzeni przez larwy śmietki kapuścianej. Takie rośliny zostaną też z pewnością porażone przez suchą zgniliznę. Podobny obraz uprawy przedstawia się w przypadku występowania larw rolnic. Młodsze gąsienice żerują na częściach nadziemnych roślin, natomiast starsze w okolicach szyjki korzeniowej lub podgryzając rośliny u nasady. Przy masowym uszkodzeniu roślin na plantacjach widoczne są spore ubytki w zasiewach, tzw. łysiny. Nieregularne i czasami bardzo liczne okienka w liściach są objawem żerowania gąsienic tantnisia krzyżowiaczka. Larwy tego motyla zeskrobując dolną skórkę i miękisz, a pozostawiając skórkę górną. Ta z kolei pęka w miarę wzrostu liścia tworząc otwór. Szkodnik pojawia się wiosną. Na liściu żeruje zwykle jedna gąsienica, a na roślinie może być ich kilkadziesiąt. Tantniś występuje powszechnie, a w latach masowego pojawu może doprowadzić do całkowitego zniszczenia uprawy. W południowych rejonach kraju obserwuje się coraz liczniejsze uszkodzenia rzepaku ozimego przez ślimaki, którym sprzyja wysoka wilgotność powietrza i gleby. Lokalnie rzepak może być uszkadzany przez gąsienice piętnówki i bielinka oraz szkodniki glebowe – drutowce, pędraki i nicienie.

Zwalczanie szkodników należy rozumieć jako ograniczanie ich liczebności do poziomu nie powodującego ekonomicznie istotnych strat plonu. Jest to jedno z głównych założeń integrowanej ochrony roślin. W metodzie integrowanej szczególny nacisk położony jest na stosowanie metod prewencyjnych. Najbardziej pożądana, a zarazem wysoce skuteczna jest metoda agrotechniczna. Metodę chemiczną traktować należy jako ostateczną, gdy zawiodły pozostałe metody lub pewne czynniki (np. dynamiczna zmiana warunków pogodowych) spowodowały nagły i masowy pojaw szkodnika. Z uwagi na wycofanie zapraw zawierających neonikotynoidy oraz uproszczenia w zmianowaniu i uprawie prognozuje się zwiększoną presję – zwłaszcza ze strony szkodników jesiennych. Taka sytuacja może znacząco podnieść koszt jesiennej ochrony rzepaku. Kluczowym elementem prawidłowo wyznaczonego terminu zabiegu zwalczania jest monitoring plantacji pod kątem progu szkodliwości. Z tego względu niezbędna jest znajomość wyglądu oraz biologii danego szkodnika. W zależności od rodzaju zagrożenia (i progu szkodliwości) monitoring prowadzi się przez bezpośrednią, wzrokową lustrację roślin, przesiewanie gleby, pułapki mechaniczne, pokarmowe i zapachowe, odłowy czerpakiem czy za pomocą żółtych naczyń. Odłowy za pomocą żółtych naczyń są wypróbowana metodą określania terminu pierwszego nalotu szkodników, zwłaszcza chrząszczy. Umieszcza się je na wysokości roślin, około 20 m od brzegu, najlepiej z każdej strony pola i oczywiście systematycznie kontroluje. Pomocne są również komunikaty dla danego regionu umieszczane na stronach internetowych instytucji doradczych, ale takie sygnały należy potwierdzić na własnej plantacji ze względu na możliwy wpływ indywidualnych czynników, jak np. odmiany, terminu siewu (stanu wegetacji), poziomu nawożenia, obecności wrogów naturalnych (naturalny opór środowiska), zastosowanej agrotechniki czy dotychczasowego występowania szkodnika w regionie i poziomu ochrony. Stosując środki ochrony roślin należy chronić gatunki pożyteczne, w tym zapylające przez stosowanie środków selektywnych i w odpowiednim terminie. Z uwagi na wykształcanie odporności szkodników (szczególnie słodyszka) powinno się stosować rotacyjnie środki z różnych grup chemicznych.

Niechemiczne metody ograniczania liczebności szkodników rzepaku

Szkodnik

Metody ograniczania

Chowacz brukwiaczekChowacz czterozębny agrotechnika, izolacja przestrzenna od innych kapustowatych, wysiew odmian późno wznawiających wegetację wiosną
Chowacz galasówek agrotechnika, izolacja przestrzenna od innych kapustowatych, wczesny siew nasion
Chowacz podobnik agrotechnika, izolacja przestrzenna od innych kapustowatych, wysiew odmian późno zakwitających
Gnatarz rzepakowiec izolacja przestrzenna od innych kapustowatych, wczesny siew nasion, zwiększenie normy wysiewu
Miniarka kapuściana izolacja przestrzenna od innych kapustowatych, wczesny siew nasion, zwiększenie normy wysiewu
Mszyca kapuściana izolacja przestrzenna od innych kapustowatych, wczesny siew nasion
Pchełki izolacja przestrzenna od innych kapustowatych, wczesny siew nasion, zwiększenie normy wysiewu
Pryszczarek kapustnik agrotechnika, izolacja przestrzenna od innych kapustowatych, wysiew odmian późno zakwitających
Rolnice, pędraki, drutowce agrotechnika, wczesny siew nasion, zwiększenie normy wysiewu
Słodyszek rzepakowy agrotechnika, izolacja przestrzenna od innych kapustowatych, wysiew odmian późno wznawiających wegetację wiosną, wysiew odmian wcześnie zakwitających
Ślimaki agrotechnika, izolacja przestrzenna od innych kapustowatych, wczesny siew nasion, zwiększenie normy wysiewu
Śmietka kapuściana izolacja przestrzenna od innych kapustowatych, wczesny siew nasion, zwiększenie normy wysiewu
Tantniś krzyżowiaczek izolacja przestrzenna od innych kapustowatych

Źródło: Metodyka integrowanej ochrony rzepaku ozimego i jarego dla producentów, IOR – PIB Poznań, 2013

Termin obserwacji szkodników rzepaku i progi ekonomicznej szkodliwości

Szkodnik

Termin obserwacji

Próg szkodliwości

Chowacz brukwiaczek początek marca – koniec marca (BBCH 20–29) 10 chrząszczy w żółtym naczyniu w ciągu kolejnych 3 dni lub 2–4 chrząszcze na 25 roślinach
Chowacz czterozębny przełom marca i kwietnia (BBCH 25–39) 20 chrząszczy w żółtym naczyniu w ciągu 6 dni lub 6 chrząszczy na 25 roślinach
Chowacz galasówek wrzesień – październik (BBCH 12–19) 2–3 chrząszcze w żółtym naczyniu w ciągu 3 dni
Chowacz podobnik przełom kwietnia i maja (BBCH 60–69) 4 chrząszcze na 25 roślinach
Gnatarz rzepakowiec rzepak jary: czerwiec, lipiec (BBCH 60–69); rzepak ozimy: wrzesień, październik (BBCH 11–19) 1 gąsienica na 1 roślinie
Mszyca kapuściana od początku rozwoju łuszczyn (BBCH 71–79) 2 kolonie na 1 m2 na brzegu pola
Pchełka rzepakowa wrzesień, październik (BBCH 12–19) 3 chrząszcze na 1 mb rzędu
Pchełki ziemne po wschodach (BBCH 10–15) 1 chrząszcz na 1 mb rzędu
Pryszczarek kapustnik od początku opadania płatków kwiatowych (BBCH 65–69) 1 owad dorosły na 4 rośliny
Rolnice wschody roślin (BBCH 9–16) 6–8 gąsienic na 1 m2
Słodyszek rzepakowy zwarty kwiatostan (BBCH 50–52)luźny kwiatostan (BBCH 53–59) 1 chrząszcz na roślinie3–5 chrząszczy na roślinie
Ślimaki bezpośrednio po siewie oraz w okresie wschodów (BBCH 8–11)w fazie 1–4 liści w fazach późniejszych (BBCH 11–15) 2–3 ślimaki średnio na pułapkę lub zniszczenie 5% roślin4 lub więcej ślimaków średnio na pułapkę lub zniszczenie 10% roślin w stopniu silnym lub bardzo silnym
Śmietka kapuściana wrzesień – listopad (BBCH 15–19) 1 muchówka w żółtym naczyniu w ciągu 3 dni
Tantniś krzyżowiaczek wrzesień – październik (BBCH 12–19) 1 gąsienica na 1 roślinie

Źródło: Metodyka integrowanej ochrony rzepaku ozimego i jarego dla producentów, IOR – PIB Poznań, 2013

Substancje czynne środków ochrony roślin zarejestrowanych do ograniczania liczebności szkodników rzepaku

Grupa chemiczna

Substancja czynna

Etery arylopropylowe etofenproks
Fosforoorganiczne chloropiryfos
Fosforoorganiczne + Pyretroidy chloropiryfos + cypermetryna
Neonikotynoidy acetamipryd
Neonikotynoidy + Pyretroidy tiachlopryd + deltametryna
Oksadiazyny indoksakarb
Pirydyny azometyn pimetrozyna
Pochodne aldehydu metaldehyd
Pyretroidy alfa-cypermetryna
beta-cyflutryna
cypermetryna
deltametryna
esfenwalerat
gamma-cyhalotryna
lambda-cyhalotryna
tau-fluwalinat
zeta-cypermetryna

Źródło: MRiRW (stan z 4.02.2015)

Tekst i zdjęcia:

Dr inż. Przemysław Strażyński (Zakład Entomologii IOR – PIB w Poznaniu)

0 replies

Leave a Reply

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.